Wspólne zalecenia Głównego Inspektora Sanitarnego, Głównego Lekarza Weterynarii,
Dyrektora Instytutu Medycyny Pracy i Dyrektora Centralnego Instytutu Ochrony
Pracy-Państwowego Instytutu Badawczego
na temat działań, których celem jest ochrona osób, w tym pracowników, zawodowo
narażonych na kontakt z wysoce zjadliwymi wirusami grypy ptaków
Warszawa 15.04.2025 r.
Polska jest krajem z największą produkcją drobiarską w UE, co wiąże się z istotnie większym
prawdopodobieństwem wystąpienia ognisk grypy ptaków wśród ptaków jak i narażenia człowieka.
Polska jest także krajem wzmożonej migracji ptactwa dzikiego, co może sprzyjać kumulowaniu się
wysoce zjadliwych wirusów grypy ptaków (ang. Highly Pathogenic Avian Influenza, HPAI) w środowisku
naturalnym. Istotnym elementem ryzyka epidemiologicznego są inne miejsca, w których może być
utrzymywany drób i inne gatunki zwierząt oraz miejsca narażone na kontakt z ptakami dzikimi, np. fermy
zwierząt futerkowych, schroniska dla zwierząt . Niektóre wirusy grypy ptaków mogą powodować ciężką
chorobę także u ludzi, z wysoką śmiertelnością. Szczegółowe informacje dot. występowania ognisk
grypy ptaków u drobiu hodowlanego i ptaków dzikich dostępne są na stronie Głównego Inspektoratu
Weterynarii1.
Wg FAO/WHO/WOAH/ECDC/CDC2 ryzyko zakażenia wirusami grypy pochodzenia odzwierzęcego dla
populacji ogólnej ocenia się jako niskie, ryzyko zakażenia dla osób zawodowo czy w inny sposób
mających kontakt z chorymi lub martwymi zwierzętami (drobiem, dzikim ptactwem, innymi zwierzętami
gospodarskimi) czy skażonym przez zwierzęta środowiskiem ocenia się jako niskie do umiarkowanego, w
zależności od rodzaju narażenia, czasu trwania narażenia, konsekwentnego i właściwego stosowania
środków ochrony osobistej oraz stosowania innych środków reagowania, łagodzenia skutków i kontroli,
szczególnie w środowiskach w których przebywają zwierzęta.3
Wśród osób zawodowo narażonych na zakażenie HPAI są przede wszystkim:
▪ pracownicy miejsc, w których jest utrzymywany drób i inne gatunki zwierząt oraz miejsc
narażonych na kontakt z ptakami dzikimi, np. fermy zwierząt futerkowych, schroniska dla
zwierząt itp.
▪ osoby mające kontakt z przyzagrodowymi hodowlami drobiu lub ptakami utrzymywanymi w
niewoli
▪ pracownicy służb zaangażowanych w zwalczanie ognisk grypy ptaków np. lekarze weterynarii,
personel firm utylizujących zwłoki zwierząt, i przeprowadzających dezynfekcję gospodarstw
rolnych, firm transportowych kontaktujących się z fermą w obszarach objętych ograniczeniami
▪ pracownicy ubojni drobiu
▪ personel zakładów leczniczych dla zwierząt
▪ pracownicy służb i innych instytucji podejmujących martwe dzikie ptaki ze zbiorników wodnych
▪ pracownicy ogrodów zoologicznych
▪ myśliwi
▪ pracownicy służb ochrony dzikiej przyrody.
Kluczowym obecnie elementem systemu zapobiegania transmisji wirusów grypy ptaków na osoby
narażone zawodowo jest właściwe postępowanie w zakładach pracy, których pracownicy są narażeni na
kontakt z zakażonymi zwierzętami lub zanieczyszczonym przez te wirusy środowiskiem.
1 https://www.wetgiw.gov.pl/nadzor-weterynaryjny/grypa-ptakow
https://www.piwet.pulawy.pl/komunikaty/3
2 FAO - Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa, WHO - Światowa Organizacja Zdrowia, WOAH-
Światowa Organizacja Zdrowia Zwierząt, ECDC- Europejskie Centrum do spraw Zapobiegania i Kontroli Chorób, CDC- Centrum
do spraw Zapobiegania i Kontroli Chorób w USA
3 Updated joint FAO/WHO/WOAH public health assessment of recent influenza A(H5) virus events in animals and people
Assessment based on data as of 18 November 2024, 20 December 2024
https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/communicable-disease-threats-report-week-3-2025_0.pdf
https://www.cdc.gov/bird-flu/spotlights/h5n1-response-01142025.html
2
Szczegółowe wymagania w zakresie ochrony pracowników eksponowanych na czynniki biologiczne zostały
określone w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników
biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych
na te czynniki4.
Zgodnie z ww. rozporządzeniem pracodawca ma m.in. obowiązek:
▪ stosowania wszelkich dostępnych środków zapobiegawczych eliminujących lub
ograniczających stopień zagrożenia ze strony szkodliwych czynników biologicznych (do tej
grupy obowiązków można zaliczyć profilaktykę w postaci szczepień ochronnych)
▪ ograniczania liczby pracowników narażonych lub potencjalnie narażonych na działanie
szkodliwego czynnika biologicznego
▪ zapewnienia pracownikom środków ochrony zbiorowej lub w przypadku gdy w inny sposób nie
można uniknąć narażenia, środków ochrony indywidualnej, odpowiednich do rodzaju i poziomu
narażenia.
Z uwagi na możliwość dojścia do zakażenia czynnikami biologicznymi (wirusami grypy ptaków) poprzez:
▪ bezpośredni kontakt z zakażonymi zwierzętami
▪ kontakt z wydalinami i wydzielinami zakażonych zwierząt oraz zanieczyszczonymi powierzchniami
▪ kontakt z bioaerozolem powstającym podczas oczyszczania pomieszczeń gospodarstwa itp.
w opinii Instytutu Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi wśród podstawowych środków
profilaktycznych należy wymienić przede wszystkim:
▪ zapewnienie odpowiednich do prowadzonej działalności środków technicznych
uwzględniających sprawne systemy wentylacyjne oraz ich konserwację zgodnie z
obowiązującymi przepisami
▪ zmianę ubrań na robocze w miejscu realizacji zadania (najlepiej z wydzieloną i wyposażoną
szatnią)
▪ rozdział odzieży roboczej od prywatnej
▪ odpowiednie postępowanie z odzieżą roboczą wielokrotnego użytku, w tym pranie z
dezynfekcją zapewnione przez pracodawcę w wyspecjalizowanej pralni lub stosowanie odzieży
roboczej jednorazowego użytku
▪ zapewnienie możliwości wzięcia prysznica po zakończeniu zmiany roboczej
▪ higieniczne mycie i dezynfekcja rąk po czynnościach związanymi z kontaktem ze zwierzętami
i przed wejściem do pomieszczeń socjalnych, sanitarnych i biurowych (w tym nadzór nad
przestrzeganiem tych zasad przez pracowników)
▪ mycie i dezynfekcja rąk przed spożywaniem posiłków, piciem napojów i paleniem wyrobów
tytoniowych
▪ zapewnienie pracownikom dostępu do stanowisk do mycia rąk (najlepiej bezdotykowych),
wyposażonych w mydło i czystą wodę oraz środek dezynfekujący (zawierający co najmniej 60%
alkoholu)
▪ wprowadzenie zakazu przechowywania żywności i przedmiotów osobistych (m.in. odzież
prywatna, telefony komórkowe, biżuteria, torby) w miejscach potencjalnie skażonych, w tym w
szatniach/szafkach przeznaczonych na odzież roboczą i miejscach wyznaczonych do zakładania
i zdejmowania środków ochrony osobistej
▪ zakaz wchodzenia w zabrudzonej odzieży roboczej do pomieszczeń socjalnych (jadalnia)
▪ utrzymywanie czystości w pomieszczeniach pracy, ze szczególnym uwzględnieniem
pomieszczeń socjalnych i sanitarnych oraz powierzchni często dotykanych przez pracowników
(np. klamki, dotykowe pokrętła w bateriach, czy włączniki elektryczne)
▪ stosowanie środków ochrony indywidualnej i odpowiednie postępowanie z nimi (zakładania,
użytkowania i zdejmowania)
▪ po założeniu środków ochrony osobistej unikanie dotykania oczu, ust i nosa po dotknięciu
jakiegokolwiek zanieczyszczonego materiału
▪ monitorowanie stanu zdrowia zwierząt, pracowników, w przypadku niepokojących
objawów/zdarzeń skontaktowanie się odpowiednio z powiatowym lekarzem weterynarii lub/i
państwowym powiatowym inspektorem sanitarnym.
4 (Dz.U. 2005 nr 81 poz. 716 z późn. zm.)
3
Jednym z istotnych działań mających na celu ochronę zdrowia pracowników jest aktualizacja szkoleń
pracowników w zakresie restrykcyjnego stosowania się do zasad higieny i innych środków
profilaktycznych wszystkich osób mających zawodowo kontakt z zwierzętami zakażonymi wirusami
grypy ptaków lub skażonym przez te zwierzęta środowiskiem.
Ważne też jest, aby pracodawcy nadzorowali stosowanie się pracowników do procedur postępowania
i zasad higieny podczas wykonywania czynności zawodowych.
Rodzaje środków ochrony indywidualnej (PPE), które zgodnie z opinią Centralnego Instytutu Ochrony
Pracy – Państwowego Instytutu Badawczego, powinny być stosowane przez pracowników w celu
ochrony przed szkodliwymi czynnikami biologicznymi z grupy 3. zagrożenia należą do III kategorii
zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/425 z dnia 9 marca 2016 r.
w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy Rady 89/686/EWG. Ś
Sprzęt ochrony
układu oddechowego
Zaleca się stosowanie jednoczesne obu niżej wymienionych rodzajów
sprzętu ochrony układu oddechowego:
• półmaska filtrująca klasy FFP2 lub FFP3 po uprzednim
wykonaniu testu indywidualnego dopasowania do twarzy
użytkownika (spełniająca wymagania normy PN-EN
149+A1:20105),
• półmaska wyposażona w filtry klasy P2 lub P3 ( spełniające
wymagania norm PN-EN 140:20016 i PN-EN 143:2021-077),
• pełna maska wyposażona w filtry klasy P3 (spełniające
wymagania norm PN-EN 136:20018 i PN-EN 143:2021-077),
W przypadku stosowania półmasek filtrujących lub półmasek z filtrami
należy zapewnić ich kompatybilność z goglami ochronnymi tak, aby
zapewniona była szczelność przylegania do twarzy zarówno półmasek
jak i gogli.
Odzież ochronna /częściowe
ochrony ciała
Zaleca się stosowanie odzieży chroniącej przed czynnikami
infekcyjnymi spełniającej wymagania normy PN-EN 14126:20059 dla
jednego z niżej wymienionych typów:
• typ 3-B – odzież chroniąca przed działaniem skażonej cieczy
w postaci strumienia,
• typ 4-B – odzież chroniąca przed działaniem skażonej cieczy
w postaci rozpylonej,
• typ 6-B – odzież chroniąca przed przypadkowym
ochlapaniem/opryskaniem cieczą.
Ponadto korzystnym jest zastosowanie ochraniaczy na obuwie
spełniających wymagania normy PN-EN 14126:20059 dla jednego
z niżej wymienionych typów:
• typ PB [3]-B – częściowa ochrona przed działaniem skażonej
cieczy w postaci strumienia,
• typ PB [4]-B – częściowa ochrona przed działaniem skażonej
cieczy w postaci rozpylonej,
• typ PB [6]-B – częściowa ochrona przed przypadkowym
ochlapaniem/opryskaniem cieczą.
Materiał stosowany w odzieży chroniącej przed czynnikami
infekcyjnymi w postaci wirusów HPAI, w tym - w częściowych
ochronach ciała, powinien charakteryzować się odpornością na
5 PN-EN 149+A1:2010 Sprzęt ochrony układu oddechowego. Półmaski filtrujące do ochrony przed cząstkami. Wymagania,
badanie, znakowanie
6 PN-EN 140:2001/Ap1:2003 - Sprzęt ochrony układu oddechowego – Półmaski i ćwierćmaski – Wymagania, badanie, znakowanie
7 PN-EN 143:2021-07 Sprzęt ochrony układu oddechowego – Filtry - Wymagania, badanie, znakowanie
8 PN-EN 136;2001 Sprzęt ochrony układu oddechowego – Maski - Wymagania, badanie, znakowanie
9 PN-EN 14126:2005 Odzież ochronna - Wymagania i metody badań dla odzieży chroniącej przed czynnikami infekcyjnymi
4
przenikanie skażonych cieczy pod wpływem ciśnienia
hydrostatycznego zgodnie z ISO 1660410. Klasa ochrony wg PN-EN
14126:20059 powinna być dobrana na podstawie analizy ryzyka.
Dodatkowo, na kombinezon ochronny w zależności od rodzaju
wykonywanych czynności może być wskazane zastosowanie fartucha
ochronnego wodoodpornego, spełniającego wymagania normy PN-EN
343:2019-0411
Rękawice ochronne Rekomendowana podwójna ochrona12:
Warstwa zewnętrzna: Rękawice całogumowe lub całotworzywowe
zgodne z normami PN-EN ISO 374-5:2017-0213 i PN-EN ISO 374-
1:2017-01/A1:2018-0914
Rękawice chroniące przed wirusami powinny być testowane zgodnie
z ISO 16604:200415 – metoda B
Warstwa wewnętrzna: Rękawice medyczne zgodne z normami: PN-
EN 455-1+A2:2025-0316 , PN-EN 455-2:2024-1017, PN-EN 455-
3:2024-0318
Obuwie ochronne Szczelne obuwie całotworzywowe, model: C, D lub E, spełniający
wymagania normy PN-EN 13832-3:2019-0119.
Ochrona oczu Zaleca się stosowanie dobrze dopasowanych, niewentylowanych lub
pośrednio wentylowanych gogli ochronnych spełniających wymagania
normy PN-EN ISO 16321-1:20222-1020 (lub starszej normy PN EN
166:200521) oznaczonych symbolem 3 (ochrona przed kroplami
cieczy).
Jeśli istnieje wysokie ryzyko rozprysku dużej ilości cieczy, należy
rozważyć dodatkowo użycie osłony twarzy spełniającej wymagania
normy PN-EN ISO 16321-1:20222-1020 (lub starszej normy PN EN
166:200521).
Powyższe rekomendacje są zgodne z rekomendacją ECDC22.
Należy pamiętać, że stosowane środki ochrony indywidualnej muszą spełniać minimalne wymagania
Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/425 z 9 marca 2016 r. w sprawie środków
ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy Rady 89/686/EWG oraz posiadać aktualne certyfikaty
badania typu UE.
10 ISO 16604:2004 Clothing for protection against contact with blood and body fluids Determination of resistance of protective
clothing materials to penetration by blood-borne pathogens Test method using Phi-X 174 bacteriophage
11 PN-EN 343:2019-04 Odzież ochronna -- Ochrona przed deszczem
12 Interim Guidance for Employers to Reduce Exposure to Avian Influenza A Viruses for People Working with Animals
https://www.cdc.gov/bird-flu/prevention/worker-protection-ppe.html#heading-uzvkepvozc
13 PN-EN ISO 374-5:2017-02 Rękawice chroniące przed niebezpiecznymi substancjami chemicznymi i mikroorganizmami -
Część 5: Terminologia i wymagania dotyczące ryzyka przenikania mikroorganizmów
14 PN-EN ISO 374-1:2017-01/A1:2018-09 Rękawice chroniące przed niebezpiecznymi substancjami chemicznymi i
mikroorganizmami - Część 1: Terminologia i wymagania dotyczące skuteczności w zakresie ryzyka chemicznego
15 ISO 16604:2004 Odzież chroniąca przed kontaktem z krwią i płynami ustrojowymi – Wyznaczanie odporności materiałów odzieży
ochronnej na przenikanie patogenów krwiopochodnych – Metoda badania z zastosowaniem bakteriofaga Phi-X 174
16 PN-EN 455-1+A2:2025-03 Rękawice medyczne do jednorazowego użytku -- Część 1: Wymagania i badania na nieobecność dziur
17 PN-EN 455-2:2024-10 Rękawice medyczne do jednorazowego użytku -- Część 2: Wymagania i badania dotyczące właściwości
fizycznych
18 PN-EN 455-3:2024-03 Rękawice medyczne do jednorazowego użytku -- Część 3: Wymagania i badania w ocenie biologicznej
19 PN-EN 13832-3:2019-01 Obuwie chroniące przed substancjami chemicznymi -- Część 3: Wymagania w przypadku
długotrwałego kontaktu z substancjami chemicznymi
20 PN-EN ISO 16321-1:2022-10 Ochrona indywidualna oczu. Filtry chroniące przed olśnieniem słonecznym do zastosowań
przemysłowych
21 PN-EN 166:2005 Ochrona indywidualna oczu – Wymagania
22 https://www.ecdc.europa.eu/en/infectious-disease-topics/avian-influenza/prevention-and-treatment/protective-measures-and-
options
5
Instrukcja bezpiecznego zdejmowania zużytego PPE23:
1. Zdejmij zewnętrzne rękawice ochronne, jeśli były noszone.
2. Zdejmij fartuch, jeśli był noszony, zdejmij ochraniacze na obuwie jeśli były noszone.
3. Wyczyść i zdezynfekuj obuwie ochronne.
4. Zdejmij obuwie ochronne.
5. Zdejmij kombinezon.
6. Zdejmij nakrycie głowy lub osłonę włosów jeśli były noszone.
7. Zdejmij osłonę twarzy i gogle ochronne, jeśli były noszone.
8. Zdejmij respirator (półmaskę, maskę).
9. Zdejmij rękawice jednorazowe.
10. Umyj ręce wodą z mydłem lub środkiem do dezynfekcji rąk na bazie alkoholu.
11. Weź prysznic pod koniec zmiany roboczej.
Zalecenia po zdjęciu PPE:24
▪ Sprzęt jednorazowego użytku po pracy należy zawsze szczelnie zapakować i przekazać do
utylizacji.
▪ Wyczyść i zdezynfekuj wielorazowe środki ochrony osobistej po ich użyciu tj. odzież i obuwie
wielorazowego użytku należy wstępnie oczyścić i zdezynfekować, np. obmyć i odkazić przez
oprysk przy użyciu dopuszczonych środków działaniu wirusobójczym i szczelnie zapakować na
czas transportu do miejsca, gdzie możliwe będzie dokładne odkażanie obuwia i pranie odzieży.
▪ W miejscu realizacji zadania należy zapewnić możliwość dezynfekcji bieżącej np. poprzez
wykorzystanie opryskiwacza ręcznego lub odpowiedniej wielkości pojemnika oraz odpowiedniej
ilości środka odkażającego o działaniu wirusobójczym albo jego roztworu roboczego, który może
być po użyciu pozostawiony w środowisku (biodegradowalny).
▪ Odkażając sprzęt i/lub odzież wielorazowego użytku, należy przestrzegać wymagań określonych
w przepisach o bezpieczeństwie i higienie pracy.
▪ Niedopuszczalne jest pozostawienie w miejscu realizacji zadania zużytej odzieży ochronnej,
ochraniaczy, rękawiczek i innych przedmiotów, które były wykorzystywane podczas realizacji
zadania.
▪ Zwracaj uwagę na objawy choroby25 podczas pracy z potencjalnie chorymi zwierzętami lub po
kontakcie z skażonymi powierzchniami/materiałami. Kontynuuj obserwację pod kątem objawów
przez 10 -14 dni po zakończeniu pracy. Jeśli zachorujesz, powiedz o tym swojemu przełożonemu
i porozmawiaj z lekarzem.
WHO oraz ECDC zalecają regularne szczepienie się osób narażonych na stałą ekspozycję na zwierzęta
przeciwko grypie sezonowej jako przynoszące korzyści poprzez zmniejszenie ryzyka reasortacji
wszelkich, w tym odzwierzęcych, wirusów grypy w organizmie człowieka oraz możliwość uchronienia
przed ciężkim przebiegiem zakażenia.
W Polsce zgodnie z Komunikatem Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 31 października 2024 r.
w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 202526 szczepienie przeciwko grypie sezonowej jest
szczepieniem zalecanym dla pracowników ferm drobiu oraz zwierząt futerkowych.
Reasumując, wśród szeregu możliwości uchronienia się przed zakażeniem wirusami wysoce zjadliwej
grypy ptaków mającymi swoje źródło w środowisku, w tym w rezerwuarze zwierzęcym, kluczową rolę
odgrywają działania prewencyjne.
23 Protect Yourself From H5N1 When Working With Farm Animals, CDC
24 ZASADY OCHRONY BIOLOGICZNEJ OSÓB I ZWIERZĄT W ZWIĄZKU Z DZIAŁANIAMI PODEJMOWANYMI NA
OBSZARACH PODWYŻSZONEGO I WYSOKIEGO RYZYKA WYSTĄPIENIA WYSOCE ZJADLIWEJ GRYPY PTAKÓW U
PTAKÓW DZIKICH – GIW 2023
25 gorączka lub stan podgorączkowy, złe samopoczucie, zmęczenie, bóle głowy, bóle mięśni, stawów, katar, kaszel, ból gardła,
zapalenie spojówek/zaczerwienienie oczu, duszność lub trudności w oddychaniu, biegunka, objawy neurologiczne
26 wydanego na podstawie art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób
zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2024 r. poz. 924)
6
Dr n. med. Paweł Grzesiowski, Główny Inspektor Sanitarny
Lek. wet. Krzysztof Jażdżewski, Główny Lekarz Weterynarii
Prof. dr hab. n. med. Jolanta Walusiak-Skorupa, Dyrektor Instytutu Medycyny Pracy
Mgr Agnieszka Szczygielska, Dyrektor Centralnego Instytutu Ochrony Pracy - PIB
